प्रबुद्धो ग्रामीण : (बुद्धिमान ग्रामीण)
गद्यांश 1-
एकदा बहवः जनाः धूमयानम् ( रेलगाड़ी) आरुह्य नगरं प्रति गच्छन्ति स्म। तेषु केचित् । ग्रामीणाः केचिच्च नागरिका: आसन्। मौनं स्थितेषु एकः नागरिकः ग्रामीणीन् उपहसन् अकथयत्‘ग्रामीणाः अद्यापि पूर्ववत् अशिक्षिताः अज्ञाश्च सन्ति। न तेषां विकासः अभवत् न च भवितुं शक्नोति।”तस्य तादृशं जल्पनं श्रुत्वा कोऽपि चतुरः ग्रामीणः अब्रवीत् ‘भद्र नागरिक ! भवान् एवं किञ्चित् ब्रवीतु, यतो हि भवान् शिक्षितः बहुज्ञश्च अस्ति।” इदम् आकर्त्य स नागरिकः सदर्प ग्रीवाम् उन्नमय्य अकथयत्-‘”कथयिष्यामि परं पूर्वं समयः विधातव्यः। तस्य तां वार्ता श्रुत्वा च चतुरः ग्रामीणः अकथयत्-‘भोः वयम् अशिक्षिताः भवान्च शिक्षितः, वयम् अल्पज्ञाः भवान् च बहुज्ञः, इत्येवं विज्ञाय अस्माभिः समयः कर्तव्यः,वयं परस्परं प्रहेलिकां प्रक्ष्यामः।यदि भवान्उत्तरं दातुं समर्थः न भविष्यति तदा भवान् दशरूप्यकाणि दास्यति। यदि वयम् उत्तरं दातुं समर्थाः न भविष्यामः तदा दशरूप्यकाणाम् अर्धं पञ्चरूप्यकाणि दास्यामः।”
उत्तर
सन्दर्भ – प्रस्तुत गद्यांश हमारी पाठ्य-पुस्तक के ‘संस्कृत-खण्ड’ के ‘प्रबुद्धो ग्रामीणः’ नामक पाठ से लिया गया है।
प्रसंग – प्रस्तुत गद्यांश में एक चतुर ग्रामीण द्वारा अहंकारी नगरवासी को विनम्रता और बुद्धिमत्ता का श्रेष्ठ उत्तर देने की घटना वर्णित है।
अनुवाद- एक बार बहुत-से लोग रेलगाड़ी पर चढ़कर नगर की ओर जा रहे थे। उनमें कुछ ग्रामीण थे और कुछ नगरवासी। जब सब चुप थे, तभी एक नगरवासी ग्रामीणों का मज़ाक उड़ाते हुए बोला— “ग्रामीण आज भी पहले की तरह अशिक्षित और मूर्ख हैं; उनका विकास हुआ ही नहीं।” उसकी यह बात सुनकर एक चतुर ग्रामीण बोला— “हे नगरवासी! आप ही कुछ कहें, क्योंकि आप शिक्षित और अधिक ज्ञानी हैं।” यह सुनकर वह नगरवासी गर्व से गर्दन ऊँची कर बोला— “कहूँगा, पर पहले एक शर्त तय करनी होगी।” उसकी बात सुनकर ग्रामीण ने कहा— “हम अशिक्षित और आप शिक्षित हैं, इसलिए हमें शर्त रखनी चाहिए। हम एक-दूसरे से पहेलियाँ पूछेंगे। यदि आप उत्तर न दे सके तो दस रुपये देंगे, और यदि हम उत्तर न दे सके तो दस के आधे, पाँच रुपये देंगे।”
गद्यांश 2-
“आम् स्वीकृतः समयः”, इति कथिते तस्मिन् नागरिके से ग्रामीणः नागरिकम् अवदत्-“प्रथमं भवान् एव पृच्छतु।”नागरिकश्चतं ग्रामीणम् अकथयत्-‘त्वमेव प्रथमं पृच्छ’ इति। इदं श्रुत्वा स ग्रामीणः अवदत्-‘युक्तम्, अहमेव प्रथमं पृच्छामि-
अपदो दूरगामी च साक्षरो न च पण्डितः ।
अमुखः स्फुटवक्ता च यो जानाति स पण्डितः ॥
अस्या उत्तरं ब्रवीतु भवान्।’
उत्तर
सन्दर्भ – प्रस्तुत गद्यांश हमारी पाठ्य-पुस्तक के ‘संस्कृत-खण्ड’ के ‘प्रबुद्धो ग्रामीणः’ नामक पाठ से लिया गया है।
प्रसंग – इस गद्यांश में शर्त मान लेने के बाद ग्रामीण और नागरिक के बीच पहेली पूछने की शुरुआत का वर्णन किया गया है।
अनुवाद- “हाँ, मुझे शर्त स्वीकार है”—जब नागरिक ने यह कहा, तब ग्रामीण ने उससे कहा—“पहले आप ही पहेली पूछिए।”
नागरिक ने उत्तर दिया—“नहीं, तुम ही पहले पूछो।” यह सुनकर ग्रामीण बोला—“ठीक है, मैं ही पहले पूछता हूँ—
‘वह बिना पैर के है, फिर भी दूर तक जाता है।
वह अक्षरों वाला है, पर पंडित नहीं है।
वह बिना मुख के है, पर साफ बोलता है।
जो उसे समझ लेता है, वही सच में विद्वान् है।’ अब आप इसका उत्तर बताइए।”
गद्यांश 3-
नागरिकः बहुकालं यावत् अचिन्तयत्, परं प्रहेलिकायाः उत्तरं दातुं समर्थः न अभवत्। अतः ग्रामीणम् अवदत्-”अहम् अस्याः प्रहेलिकायाः उत्तरं न जानामि।” इदं श्रुत्वा ग्रामीणः अकथयत् ‘यदि भवान् उत्तरं न जानाति, तर्हि ददातु दशरूप्यकाणि।” अतः म्लानमुखेन नागरिकेण समयानुसारं दशरूप्यकाणि दत्तानि।।
उत्तर
सन्दर्भ – प्रस्तुत गद्यांश हमारी पाठ्य-पुस्तक के ‘संस्कृत-खण्ड’ के ‘प्रबुद्धो ग्रामीणः’ नामक पाठ से लिया गया है।
प्रसंग – इस गद्यांश में नागरिक द्वारा पहेली का उत्तर न दे पाने और शर्त के अनुसार रुपये देने की घटना का वर्णन है।
अनुवाद- नागरिक बहुत देर तक सोचता रहा, लेकिन वह पहेली का उत्तर नहीं दे सका। इसलिए उसने ग्रामीण से कहा—“मैं इस पहेली का उत्तर नहीं जानता।”
यह सुनकर ग्रामीण बोला—“यदि आप उत्तर नहीं जानते, तो शर्त के अनुसार दस रुपये दीजिए।” तब नागरिक ने उदास चेहरे से दस रुपये ग्रामीण को दे दिए।
गद्यांश 4-
पुनः ग्रामीणोऽब्रवीत् -“इदानीं भवान् पृच्छतु प्रहेलिकाम्।” दण्डदानेन खिन्नः नागरिकः बहुकालं विचार्य न काञ्चित् प्रहेलिकाम् अस्मरत्, अतः अधिकं लज्जायमानः अब्रवीत्‘स्वकीयायाः प्रहेलिकायाः त्वमेव उत्तरं ब्रूहि।” तदा स ग्रामीणः विहस्य स्वप्रहेलिकायाः सम्यक् उत्तरम् अवदत्-‘पत्रम्” इति। यतो हि इदं पदेन विनापि दूरं याति, अक्षरैः युक्तमपि न पण्डितः भवति। एतस्मिन्नेव काले तस्य ग्रामीणस्य ग्रामः आगतः स विहस रेलयानात् अवतीर्य स्वग्राम प्रति अचलत्।नागरिकः लज्जित: भूत्वा पूर्ववत् तूष्णीम् अतिष्ठत्।सर्वे यात्रिणः वाचालं तं नागरिकं दृष्ट्वा अहसन्। तदा स नागरिकः अन्वभवत् यत्ज्ञानं सर्वत्र सम्भवति।ग्रामीणोः अपि कदाचित् नागरिकेभ्यः प्रबुद्धतराः भवन्ति।
उत्तर
सन्दर्भ – प्रस्तुत गद्यांश हमारी पाठ्य-पुस्तक के ‘संस्कृत-खण्ड’ के ‘प्रबुद्धो ग्रामीणः’ नामक पाठ से लिया गया है।
प्रसंग – इस गद्यांश में दिखाया गया है कि पहेली न पूछ पाने और उत्तर न जानने पर नागरिक लज्जित हो जाता है, जबकि ग्रामीण अपनी बुद्धिमानी से सबको प्रभावित करता है।
अनुवाद- ग्रामीण ने फिर कहा—“अब आप पहेली पूछिए।” दण्ड देने से दुःखी नगरवासी बहुत देर तक सोचता रहा, पर उसे कोई पहेली याद ही नहीं आई। इसलिए वह और अधिक शर्मिंदा होकर बोला—“मेरी पहेली का उत्तर तुम ही बता दो।” तब ग्रामीण हँसकर अपनी पहेली का उत्तर बताता है—“पत्र (चिट्ठी)।”
क्योंकि पत्र बिना पैरों के दूर तक जाता है, अक्षरों से भरा होता है, फिर भी पण्डित नहीं कहलाता। इसी समय ग्रामीण का स्टेशन आ गया और वह हँसते हुए रेलगाड़ी से उतरकर अपने गाँव की ओर चला गया। नागरिक लज्जित होकर पहले की तरह चुपचाप बैठ गया। बाकी यात्री उस अधिक बोलने वाले नागरिक को देखकर हँसने लगे। तब नागरिक ने अनुभव किया कि ज्ञान कहीं भी हो सकता है—कई बार ग्रामीण भी नगरवालों से अधिक बुद्धिमान होते हैं।
अतिलघु उत्तरीय संस्कृत प्रश्नोत्तर
प्रश्न 1. ग्रामीणान् कः उपाहसत् ?
उत्तर: ग्रामीणान् एकः नागरिकः उपाहसत्।
प्रश्न 2. ग्रामीणान् उपहसन् नागरिकः किम् अकथयत् ?
उत्तर: नागरिकः अकथयत्—
“ग्रामीणाः अद्यापि पूर्ववत् अशिक्षिताः अज्ञाश्च सन्ति। न तेषां विकासः अभवत् न च भवितुं शक्नोति।”
प्रश्न 3. धूमयानं आरुह्य के गच्छन्ति स्म ?
उत्तर: धूमयानम् आरुह्य बहवः जनाः नगरं प्रति गच्छन्ति स्म।
प्रश्न 4. समये स्वीकृते प्रथमं कः अवदत् ?
उत्तर: समये स्वीकृते प्रथमं ग्रामीणः अवदत्।
प्रश्न 5. कः प्रथमं प्रहेलिकाम् अपृच्छत् ?
उत्तर: ग्रामीणः प्रथमं प्रहेलिकाम् अपृच्छत्।
प्रश्न 6. ग्रामीणः नागरिकं कां प्रहेलिकाम् अपृच्छत् ?
उत्तर:
अपदो दूरगामी च साक्षरो न च पण्डितः। अमुखः स्फुटवक्ता च यो जानाति स पण्डितः॥
प्रश्न 7. प्रहेलिकायाः उत्तरं दातुं कः समर्थः न अभवत् ?
उत्तर: नागरिकः प्रहेलिकायाः उत्तरं दातुं समर्थः न अभवत्।
प्रश्न 8. ग्रामीणस्य प्रहेलिकायाः किम् उत्तरम् आसीत् ?
उत्तर: ग्रामीणस्य प्रहेलिकायाः उत्तरम् ‘पत्रम्’ आसीत्।
प्रश्न 9. पदेन विना किम् दूरं याति ?
उत्तर: पदेन विना पत्रं दूरं याति।
प्रश्न 10. अमुखोऽपि कः स्फुटवक्ता भवति ?
उत्तर: अमुखोऽपि पत्रं स्फुटवक्ता भवति।
प्रश्न 11. नागरिकः प्रहेलिकां कथं न अपृच्छत् ?
उत्तर: दण्डदानेन खिन्नः नागरिकः कामपि प्रहेलिकाम् न अस्मरत्, अतः न अपृच्छत्।
प्रश्न 12. धूमयाने समयः केन जितः ?
उत्तर: धूमयाने समयः ग्रामीणेन जितः।
प्रश्न 13. नागरिकः किमर्थं लज्जितः अभवत् ?
उत्तर: नागरिकः ग्रामीणस्य प्रहेलिकायाः उत्तरं दातुं न अशक्नोत्, अतः लज्जितः अभवत्।
प्रश्न 14. अन्ते नागरिकः किम् अनुभवम् अकरोत् ?
उत्तर: नागरिकः अनुभवं अकरोत् यत् ज्ञानं सर्वत्र सम्भवति।
प्रश्न 15. ज्ञानं कुत्र सम्भवति ?
उत्तर: ज्ञानं सर्वत्र सम्भवति।
प्रश्न 16. ‘कथयिष्यामि परं पूर्वं समयः विधातव्यः’ इति केन उक्तम् ?
उत्तर: एतद् वाक्यं नागरिकेन उक्तम्।
प्रश्न 17. ‘ज्ञानं सर्वत्र सम्भवति’ इति कः अन्वभवत् ?
उत्तर: ‘ज्ञानं सर्वत्र सम्भवति’ इति नागरिकः अन्वभवत्।
प्रश्न 18. ग्रामीणः नागरिकं किम् अपृच्छत् ?
उत्तर: ग्रामीणः नागरिकं एकां प्रहेलिकाम् अपृच्छत्।
