पर्यायवाची शब्द वे शब्द होते हैं जिनका अर्थ समान या लगभग समान होता है, लेकिन उनके रूप अलग-अलग होते हैं। अर्थात् जब किसी शब्द के स्थान पर उसी अर्थ वाला दूसरा शब्द प्रयोग किया जाता है, तो उसे पर्यायवाची शब्द कहते हैं। ऐसे शब्द भाषा को अधिक सुंदर, प्रभावशाली और समृद्ध बनाते हैं।
- अग्नि — आग, पावक, अनल, वह्नि
- आकाश — गगन, नभ, अम्बर, व्योम
- आँख — नेत्र, नयन, लोचन, चक्षु
- अंधकार — तम, तिमिर, अँधेरा, तमस
- अमृत — सुधा, पीयूष, सोम, अमिय
- आनंद — सुख, हर्ष, उल्लास, प्रसन्नता
- इच्छा — चाह, अभिलाषा, आकांक्षा, कामना
- ईश्वर — भगवान, प्रभु, परमेश्वर, ईश
- उद्यान — बगीचा, वाटिका, उपवन, पुष्पोद्यान
- उषा — प्रभात, भोर, अरुणोदय, सवेरा
- ऋषि — मुनि, साधु, तपस्वी, योगी
- कमल — सरोज, पंकज, नीरज, अंबुज
- कपड़ा — वस्त्र, वसन, परिधान, अंबर
- कन्या — लड़की, बालिका, पुत्री, तनया
- क्रोध — गुस्सा, रोष, कोप, आक्रोश
- गंगा — भागीरथी, जाह्नवी, सुरसरि, मंदाकिनी
- गृह — घर, भवन, आवास, निवास
- गुरु — शिक्षक, आचार्य, अध्यापक, उपाध्याय
- गाय — गौ, धेनु, सुरभि, गोमाता
- ग्राम — गाँव, देहात, बस्ती, पुरवा
- चंद्रमा — शशि, इंदु, निशाकर, सोम
- जल — पानी, नीर, वारि, सलिल
- जंगल — वन, अरण्य, कानन, विपिन
- जीवन — प्राण, आयु, जिंदगी, जीव
- ज्ञान — विद्या, बोध, जानकारी, प्रज्ञा
- तलवार — खड्ग, कृपाण, असि, शमशीर
- तारा — नक्षत्र, सितारा, तारक, तारा
- दिन — दिवस, वार, दिवा, अह्न
- दुख — पीड़ा, कष्ट, संताप, व्यथा
- देवता — सुर, देव, अमर, देवता
- धन — संपत्ति, दौलत, अर्थ, संपदा
- धरती — पृथ्वी, धरा, वसुंधरा, भूमि
- नदी — सरिता, तटिनी, तरंगिणी, नद
- नारी — स्त्री, महिला, रमणी, औरत
- नगर — शहर, नगरी, पुर, महानगर
- पवन — वायु, हवा, समीर, अनिल
- पक्षी — खग, विहंग, पंछी, पक्षी
- पत्नी — भार्या, अर्धांगिनी, दारा, वधू
- पुत्र — बेटा, सुत, तनय, कुमार
- पुत्री — बेटी, सुता, तनया, दुहिता
- पृथ्वी — धरती, धरा, वसुंधरा, मेदिनी
- प्रकाश — रोशनी, ज्योति, आलोक, उजाला
- प्रेम — प्यार, स्नेह, अनुराग, ममता
- फूल — पुष्प, सुमन, कुसुम, प्रसून
- बादल — मेघ, घन, जलधर, पयोद
- बालक — बच्चा, शिशु, कुमार, लड़का
- बुद्धि — मति, प्रज्ञा, मेधा, बुद्धि
- भाई — भ्राता, सहोदर, बंधु, भाई
- भय — डर, आतंक, त्रास, आशंका
- मित्र — दोस्त, सखा, सुहृद, मीत
- माता — माँ, जननी, अंबा, मातृ
- मनुष्य — मानव, इंसान, नर, आदमी
- मछली — मीन, मत्स्य, जलचर, मछली
- मृत्यु — मौत, निधन, देहांत, मरण
- मंदिर — देवालय, आलय, मंदिर, देवगृह
- मेघ — बादल, घन, जलधर, पयोद
- युद्ध — संग्राम, लड़ाई, समर, रण
- युवक — तरुण, नौजवान, युवा, कुमार
- रात — रात्रि, निशा, रजनी, यामिनी
- राजा — नरेश, भूप, नृप, महाराज
- रास्ता — मार्ग, पथ, सड़क, राह
- वर्षा — बारिश, वृष्टि, मेह, पर्जन्य
- वृक्ष — पेड़, तरु, पादप, द्रुम
- वाणी — वचन, भाषा, वाक्य, वाणी
- विद्या — शिक्षा, ज्ञान, पढ़ाई, विद्या
- शत्रु — दुश्मन, वैरी, रिपु, अरि
- शक्ति — बल, ताकत, सामर्थ्य, ऊर्जा
- शांति — अमन, सुकून, चैन, शांति
- शिव — शंकर, महादेव, नीलकंठ, भोलेनाथ
- सागर — समुद्र, सिंधु, उदधि, रत्नाकर
- सूर्य — रवि, आदित्य, भानु, दिवाकर
- सुख — आनंद, प्रसन्नता, हर्ष, उल्लास
- सिंह — शेर, केसरी, मृगराज, वनराज
- हाथी — गज, हस्ती, कुंजर, द्विप
- हृदय — दिल, मन, चित्त, अंतःकरण
- हवा — वायु, पवन, समीर, अनिल
- हिमालय — नगाधिराज, गिरिराज, हिमगिरि, पर्वतराज
- कवि — शायर, काव्यकार, कवि, रचनाकार
- देश — राष्ट्र, राज्य, मातृभूमि, वतन
- सैनिक — सिपाही, योद्धा, रणवीर, जवान
- अतिथि — मेहमान, आगंतुक, अभ्यागत, पाहुन
- अध्यापक — शिक्षक, गुरु, आचार्य, उपाध्याय
- अन्न — भोजन, खाद्य, आहार, धान्य
- अश्रु — आँसू, नयनजल, लोचनजल, नेत्रजल
- अस्पताल — चिकित्सालय, औषधालय, दवाखाना, रोगालय
- अभिमान — गर्व, घमंड, दर्प, अहंकार
- अवसर — मौका, समय, अवसर, घड़ी
- अर्थ — मतलब, तात्पर्य, आशय, अभिप्राय
- आदमी — मनुष्य, मानव, नर, इंसान
- आशा — उम्मीद, अपेक्षा, अभिलाषा, आकांक्षा
- आदर — सम्मान, मान, सत्कार, प्रतिष्ठा
- आलस्य — सुस्ती, प्रमाद, ढिलाई, शिथिलता
- इमारत — भवन, मकान, अट्टालिका, प्रासाद
- इतिहास — अतीत, पुरावृत्त, इतिहास, पुराण
- उत्सव — पर्व, त्योहार, समारोह, महोत्सव
- उपकार — भलाई, सहायता, कृपा, अनुग्रह
- उद्योग — काम, व्यवसाय, व्यापार, धंधा
- उपवन — बगीचा, वाटिका, उद्यान, पुष्पोद्यान
- कष्ट — दुख, पीड़ा, तकलीफ, संताप
- कलम — लेखनी, पेन, कलम, लेखन साधन
- कला — हुनर, कौशल, निपुणता, दक्षता
- किसान — कृषक, खेतिहर, हलवाहा, अन्नदाता
- कीर्ति — यश, प्रसिद्धि, ख्याति, यशोगान
- कुशल — निपुण, दक्ष, होशियार, चतुर
- कोयल — पिक, कोकिला, कोयल, मधुरिका
- खुशी — आनंद, हर्ष, प्रसन्नता, उल्लास
- खोज — तलाश, अन्वेषण, खोज, अनुसंधान
- गति — चाल, वेग, रफ्तार, स्पीड
- गरिमा — महिमा, गौरव, प्रतिष्ठा, सम्मान
- गौरव — गर्व, मान, प्रतिष्ठा, सम्मान
- घोड़ा — अश्व, तुरंग, घोटक, हय
- चतुर — होशियार, बुद्धिमान, चालाक, कुशल
- चिंता — फिक्र, चिंता, परेशानी, व्याकुलता
- चिकित्सक — डॉक्टर, वैद्य, हकीम, भिषग
- जंगल — वन, अरण्य, कानन, विपिन
- जग — संसार, विश्व, दुनिया, जगत
- जमीन — धरती, भूमि, पृथ्वी, धरा
- जवान — युवा, तरुण, नौजवान, युवक
- ताकत — शक्ति, बल, सामर्थ्य, ऊर्जा
- तट — किनारा, कूल, तीर, तट
- त्याग — बलिदान, परित्याग, छोड़ना, त्याग
- दया — करुणा, कृपा, अनुकंपा, सहानुभूति
- दर्पण — आईना, शीशा, आरसी, दर्पण
- दोष — गलती, त्रुटि, अपराध, भूल
- धैर्य — सब्र, सहनशीलता, धीरज, संयम
- न्याय — इंसाफ, न्याय, समता, उचित निर्णय
- नाटक — नाट्य, अभिनय, रंगमंच, लीला
- पर्वत — पहाड़, गिरि, शैल, अचल
- परिश्रम — मेहनत, श्रम, उद्योग, प्रयास
- प्रयास — कोशिश, प्रयास, यत्न, उद्यम
- प्रसन्न — खुश, आनंदित, प्रफुल्लित, हर्षित
- प्रार्थना — विनती, निवेदन, प्रार्थना, याचना
- प्रसिद्ध — मशहूर, विख्यात, ख्यात, प्रसिद्ध
- प्रकृति — प्रकृति, कुदरत, स्वभाव, सृष्टि
- पृथ्वी — धरती, धरा, वसुंधरा, मेदिनी
- फायदा — लाभ, मुनाफा, फायदा, हित
- बुद्धिमान — चतुर, होशियार, समझदार, प्रज्ञावान
- बड़ा — विशाल, विशालकाय, महान, बड़ा
- बलवान — शक्तिशाली, ताकतवर, पराक्रमी, बलशाली
- भोजन — खाना, आहार, भोजन, खाद्य
- भवन — मकान, इमारत, अट्टालिका, प्रासाद
- भाग्य — किस्मत, नसीब, दैव, भाग्य
- भाषा — वाणी, बोली, भाषा, वचन
- भक्त — उपासक, श्रद्धालु, सेवक, भक्त
- मधुर — मीठा, सुरीला, मधुर, कोमल
- मंद — धीमा, सुस्त, मंद, हल्का
- मूल्य — कीमत, दाम, मूल्य, कीमत
- महिला — स्त्री, नारी, औरत, महिला
- महान — श्रेष्ठ, महान, उत्तम, उत्कृष्ट
- मन — चित्त, हृदय, अंतःकरण, मन
- मालिक — स्वामी, मालिक, प्रभु, अधिपति
- मूर्ख — बेवकूफ, नासमझ, अज्ञानी, मूर्ख
- मेहनत — श्रम, परिश्रम, मेहनत, उद्योग
- यात्रा — सफर, भ्रमण, यात्रा, पर्यटन
- याद — स्मरण, याद, स्मृति, ध्यान
- रक्षा — सुरक्षा, बचाव, संरक्षण, रक्षा
- रूप — आकार, स्वरूप, रूप, आकृति
- रोग — बीमारी, व्याधि, रोग, असुख
- लाभ — फायदा, मुनाफा, लाभ, हित
- लज्जा — शर्म, संकोच, लज्जा, हया
- विचार — सोच, विचार, मत, राय
- विजय — जीत, विजय, सफलता, जय
- विनाश — नाश, बर्बादी, विनाश, समाप्ति
- विद्वान — ज्ञानी, पंडित, विद्वान, बुद्धिमान
- विशाल — बड़ा, विशाल, विराट, व्यापक
- वृद्ध — बूढ़ा, वृद्ध, बुजुर्ग, प्रौढ़
- शब्द — वचन, शब्द, बोली, ध्वनि
- शत्रु — दुश्मन, वैरी, रिपु, अरि
- श्रम — मेहनत, परिश्रम, श्रम, उद्योग
- श्रद्धा — विश्वास, आस्था, श्रद्धा, भक्ति
- सत्य — सच, सत्य, सच्चाई, यथार्थ
- सहायता — मदद, सहायता, सहयोग, सहारा
- साहस — हिम्मत, साहस, वीरता, पराक्रम
- समस्या — परेशानी, कठिनाई, समस्या, दिक्कत
- समय — काल, वक्त, समय, अवसर
- सम्मान — आदर, मान, सम्मान, प्रतिष्ठा
- सुख — आनंद, प्रसन्नता, हर्ष, उल्लास
- सुंदर — खूबसूरत, सुंदर, मनोहर, रमणीय
- सुरक्षा — रक्षा, सुरक्षा, संरक्षण, बचाव
- सेवक — नौकर, सेवक, दास, परिचारक
- सूर्य — रवि, भानु, आदित्य, दिवाकर
- हर्ष — खुशी, आनंद, हर्ष, प्रसन्नता
- हिंसा — अत्याचार, क्रूरता, हिंसा, निर्दयता
- हित — लाभ, फायदा, हित, भलाई
- होशियार — चतुर, बुद्धिमान, कुशल, होशियार
- क्षमा — माफी, क्षमा, क्षमादान, माफ़ी
- क्षेत्र — इलाका, क्षेत्र, प्रदेश, भाग
- ज्ञान — विद्या, बोध, ज्ञान, जानकारी
- ज्ञानी — विद्वान, पंडित, ज्ञानी, बुद्धिमान
- त्रास — भय, डर, आतंक, त्रास
- तृष्णा — प्यास, लालसा, इच्छा, तृष्णा
- त्योहार — पर्व, उत्सव, त्योहार, महोत्सव
- दुनिया — संसार, जगत, विश्व, दुनिया
- दृष्टि — नजर, दृष्टि, निगाह, दृष्टिकोण
- धनवान — अमीर, धनी, संपन्न, समृद्ध
- धर्म — मजहब, धर्म, आस्था, संप्रदाय
- न्याय — इंसाफ, न्याय, समता, उचित निर्णय
- नश्वर — नाशवान, क्षणभंगुर, नश्वर, अस्थायी
- पवित्र — शुद्ध, पावन, पवित्र, निर्मल
- पराक्रम — वीरता, साहस, शौर्य, पराक्रम
