वाराणसी संस्कृत पाठ का हिंदी अनुवाद | Varanasi Sanskrit Path ka Hindi Anuvaad

प्रश्न 1.
वाराणसी सुविख्याता प्राचीना नगरी। इयं विमलसलिलतरङ्गायाः गङ्गायाः कूले स्थिता। अस्याः घट्टानां वलयाकृतिः पङक्तिः धवलायां चन्द्रिकायां बहु राजते। अगणिताः पर्यटकाः सुदूरेभ्यः देशेभ्यः नित्यम् अत्र आयान्ति, अस्याः घट्टानांचशोभां विलोक्य इमां बहु प्रशंसन्ति।

उत्तर

WhatsApp Group Join Now
Telegram Group Join Now
Instagram Group Join Now

[सुविख्याता = बहुत प्रसिद्ध विमलसलिलतरङ्गायाः = स्वच्छ जल की लहरों से युक्त। कूले = किनारे पर। घट्टानाम् = घाटों की। वलयाकृतिः = घुमावदारै आकार वाली। चन्द्रिकायां= चाँदनी में। राजते = सुशोभित होती है। विलोक्य = देखकर।]

संदर्भ प्रस्तुत गद्यांश हमारी पाठ्य-पुस्तक ‘हिन्दी’ के संस्कृत-खण्ड के ‘वाराणसी’ पाठ से लिया गया है।

प्रसंग इस गद्यांश में वाराणसी की प्राचीनता, उसकी भौगोलिक स्थिति तथा उसके घाटों की मोहक सुंदरता का वर्णन किया गया है।

अनुवाद – वाराणसी बहुत प्रसिद्ध और प्राचीन नगर है। यह स्वच्छ जल वाली गंगा नदी के किनारे बसा हुआ है। इसके घाटों की घुमावदार पंक्ति चाँदनी रात में अत्यंत सुंदर दिखाई देती है। देश-विदेश से असंख्य यात्री प्रतिदिन यहाँ आते हैं और घाटों की शोभा देखकर इस नगरी की बहुत प्रशंसा करते हैं।

प्रश्न 2.
वाराणस्यां प्राचीनकालादेव गेहे-गेहे विद्यायाः दिव्यं ज्योतिः द्योतते। अधुनाऽपि अत्र संस्कृतवाग्धारा सततं प्रवहति, जनानां ज्ञानं चे वर्धयति। अत्र अनेके आचार्याः मूर्धन्याः विद्वांसः वैदिकवाङ्मयस्य अध्ययने अध्यापने च इदानीं निरताः। न केवलं भारतीयाः अपितु वैदेशिकाः गीर्वाणवाण्याः अध्ययनाय अत्र आगच्छन्ति, निःशुल्कंचविद्यां गृह्णन्ति।अत्र हिन्दूविश्वविद्यालयः, संस्कृतविश्वविद्यालयः, काशीविद्यापीठम् इत्येते त्रयः विश्वविद्यालयाः सन्ति, येषु नवीनानां प्राचीनानां च ज्ञानविज्ञानविषयाणाम् अध्ययनं प्रचलति।

उत्तर

[प्राचीनकालादेव (प्राचीनकालात् + एव) = प्राचीन काल से ही। गेहे-गेहे = घर-घर में। द्योतते = प्रकाशित है। संस्कृतवाग्धारा = संस्कृत वाणी का प्रवाह। वर्द्धयति = बढ़ाता है। मूर्धन्याः = उच्चकोटि के। निरताः = संलग्न रहते हैं। गीर्वाणवाण्याः = देववाणी के, संस्कृत के]

सन्दर्भ- पूर्ववत्।

प्रसंग इस गद्यांश में वाराणसी की प्राचीन शिक्षात्मक परंपरा, संस्कृत भाषा का महत्व तथा यहाँ के प्रमुख विश्वविद्यालयों का वर्णन किया गया है।

अनुवाद – वाराणसी में प्राचीन काल से ही हर घर में शिक्षा का दिव्य प्रकाश फैला हुआ है। आज भी यहाँ संस्कृत भाषा की मधुर धारा निरंतर बहती रहती है और लोगों के ज्ञान को बढ़ाती है। इस नगर में अनेक आचार्य और उच्चकोटि के विद्वान वैदिक साहित्य का अध्ययन और अध्यापन करते रहते हैं। यहाँ केवल भारतवासी ही नहीं, बल्कि विदेशों से भी विद्यार्थी संस्कृत भाषा सीखने के लिए आते हैं और यहाँ नि:शुल्क शिक्षा प्राप्त करते हैं। वाराणसी में हिन्दू विश्वविद्यालय, संस्कृत विश्वविद्यालय और काशी विद्यापीठ—ये तीन प्रमुख विश्वविद्यालय हैं, जहाँ पुराने और नए—दोनों प्रकार के ज्ञान-विज्ञान के विषयों का अध्ययन कराया जाता है।

प्रश्न 3.
एषा नगरी भारतीयसंस्कृतेः संस्कृतभाषायाश्च केन्द्रस्थली अस्ति। इत एव संस्कृतवाङ्मयस्य संस्कृतेश्च आलोकः सर्वत्र प्रसृतः। मुगलयुवराजः दाराशिकोहः अत्रागत्य भारतीय-दर्शन-शास्त्राणाम् अध्ययनम् अकरोत्। स तेषां ज्ञानेन तथा प्रभावितः अभवत्, यत् तेन उपनिषदाम् अनुवादः पारसी-भाषायां कारितः।

उत्तर

[इत एव = यहीं से। संस्कृतेश्च = संस्कृति का। आलोकः = प्रकाश। प्रसृतः = फैला। कारितः = कराया। ]

सन्दर्भ- पूर्ववत्।

प्रसंग – इस गद्यांश में वाराणसी के सांस्कृतिक महत्व, संस्कृत भाषा के केंद्र के रूप में उसकी पहचान, तथा दाराशिकोह के अध्ययन का वर्णन किया गया है।

अनुवाद यह नगरी भारतीय संस्कृति और संस्कृत भाषा का मुख्य केंद्र है। इसी स्थान से संस्कृत साहित्य और भारतीय संस्कृति का प्रकाश पूरे देश में फैल गया है। मुगल युवराज दाराशिकोह यहाँ आया था और उसने भारतीय दर्शन-शास्त्रों का गहराई से अध्ययन किया था। वह इन शास्त्रों के ज्ञान से इतना प्रभावित हुआ कि उसने उपनिषदों का अनुवाद फ़ारसी भाषा में करवाया।

प्रश्न 4.
इयं नगरी विविधधर्माणां सङ्गमस्थली। महात्मा बुद्धः, तीर्थङ्करः पाश्र्वनाथः, शङ्कराचार्य, कबीरः, गोस्वामी तुलसीदासः अन्ये च बहवः महात्मानः अत्रागत्य स्वीयान् विचारान् प्रासारयन्। ने केवलं दर्शने, साहित्ये, धर्मे, अपितु कलाक्षेत्रेऽपि इयं नगरी विविधानां कलानां, शिल्पानां च कृते लोके विश्रुता। अत्रत्याः कौशेयशाटिकाः देशे-देशे सर्वत्र स्पृह्यन्ते। अत्रत्याः प्रस्तरमूर्तयः प्रथिताः। इयं निजां प्राचीनपरम्पराम् इदानीमपि परिपालयति–तथैव गीयते कविभिः|

उत्तर

[ सङ्गमस्थली = मिलने का स्थान। अत्रागत्य (अत्र +आगत्य) = यहाँ आकर। स्वीयान् = अपने। प्रासारयन् = फैलाया। कृते = के लिए। विश्रुता = प्रसिद्ध। अत्रत्याः = यहाँ की। कौशेयशाटिकाः = रेशमी साड़ियाँ। स्पृह्यन्ते = पसन्द की जाती हैं। प्रस्तरमूर्तयः = पत्थर की मूर्तियाँ। प्रथिताः = प्रसिद्ध।]

सन्दर्भ- पूर्ववत्।

प्रसंग- इस गद्यांश में वाराणसी के धार्मिक, साहित्यिक, सांस्कृतिक और कलात्मक महत्व का वर्णन किया गया है।

अनुवाद- यह नगर अनेक धर्मों के मिलन का केंद्र रहा है। महात्मा बुद्ध, तीर्थंकर पाश्र्वनाथ, आदि शंकराचार्य, संत कबीर, गोस्वामी तुलसीदास और अन्य कई महान व्यक्तियों ने यहाँ आकर अपने विचारों का प्रसार किया। दर्शन, साहित्य और धर्म के साथ-साथ कला के क्षेत्र में भी यह नगरी अत्यंत प्रसिद्ध है। यहाँ की विभिन्न कलाएँ और शिल्प पूरे संसार में जाने जाते हैं। वाराणसी में बनने वाली रेशमी साड़ियाँ देश-विदेश में बहुत पसंद की जाती हैं। यहाँ की पत्थर की मूर्तियाँ भी अत्यंत प्रसिद्ध हैं। यह नगरी आज भी अपनी प्राचीन परंपराओं को सँभाले हुए है, और कवि इसकी महिमा का वर्णन करते हुए इसकी श्रेष्ठता गाते हैं।

प्रश्न 5.
मरणं मङ्गलं यत्र विभूतिश्च विभूषणम्।
कौपीनं यत्र कौशेयं सा काशी केन मीयते ॥

उत्तर

[ विभूतिः = भस्म विभूषणम् = आभूषण है। कौपीनं = लँगोटी। कौशेयं = रेशमी वस्त्र। मीयते = मापी जा सकती है।]

संदर्भ- प्रस्तुत श्लोक हमारी पाठ्य-पुस्तक ‘हिन्दी’ के ‘संस्कृत-खण्ड’ के ‘वाराणसी’ पाठ से लिया गया है।

प्रसंग- इस श्लोक में वाराणसी की पवित्रता, उसकी महानता और उसकी अनोखी धार्मिक-आध्यात्मिक प्रतिष्ठा का वर्णन किया गया है।

अनुवाद- जहाँ मृत्यु को भी मंगलकारी माना जाता है, जहाँ शरीर पर लगाई जाने वाली भस्म ही आभूषण बन जाती है, जहाँ साधुओं की साधारण लँगोटी भी रेशमी वस्त्र के बराबर सम्मान रखती है—ऐसी काशी की तुलना आखिर किससे की जा सकती है? अर्थात् उसकी बराबरी कोई नहीं कर सकता।

अतिलघु उतरीय संस्कृत प्रश्नोतर

प्रश्न 1
वाराणसी नगरी कुत्र स्थिता अस्ति ?
उत्तर
वाराणसी नगरी गङ्गायाः तटे स्थिता अस्ति।

प्रश्न 2
वैदेशिकाः पर्यटकाः कस्याः शोभाम् अवलोक्य वाराणसी प्रशंसन्ति ? ।
उत्तर
वैदेशिकाः पर्यटका: गङ्गायाः घट्टानां शोभां विलोक्य वाराणसी प्रशंसन्ति।

प्रश्न 3
वैदेशिकाः किमर्थम् (केन हेतुना) वाराणसीम् आगच्छन्ति ?
उत्तर
वैदेशिका: संस्कृतस्य अध्ययनाय वाराणसीम् आगच्छन्ति।

प्रश्न 4
वाराणस्यां कति विश्वविद्यालयाः सन्ति ? के च ते ? या वाराणस्य कति विश्वविद्यालयः सन्ति ? 
उत्तर
वाराणस्यां हिन्दू विश्वविद्यालयः, संस्कृत विश्वविद्यालयः, काशीविद्यापीठम् इति एते त्रयः विश्वविद्यालयः सन्ति।

प्रश्न 5
वाराणसी कस्याः भाषायाः केन्द्रम् अस्ति ?
या
वाराणसी कस्य केन्द्रस्थलम् अस्ति ?
या
वाराणसी नगरी केषां संगमस्थली अस्ति? 
उत्तर
वाराणसी भारतीयसंस्कृते: संस्कृतभाषायाश्च केन्द्रम् अस्ति।

प्रश्न 6
कः मुगलयुवराजः वाराणस्याम् आगत्य भारतीय दर्शनशास्त्राणाम् अध्ययनम् अकरोत् ?
उत्तर
मुगलयुवराज: दाराशिकोह: वाराणस्याम् आगत्य भारतीय दर्शनशास्त्राणाम् अध्ययनम् अकरोत्।

प्रश्न 7
दाराशिकोहः कुत्र गत्वा भारतीयशास्त्राणाम् अध्ययनम् अकरोत् ? 
उत्तर
दाराशिकोह: वाराणस्यां गत्वा भारतीयशास्त्राणाम् अध्ययनम् अकरोत्।

प्रश्न 8
दाराशिकोहः कस्यां भाषायाम् उपनिषदाम् अनुवादम् अकारयत् ?
उत्तर
दाराशिकोह: पारसीभाषायाम् उपनिषदाम् अनुवादम् अकारयत्।

प्रश्न 9
वाराणसी नगरी केषां सङ्गमस्थली अस्ति ? 
या
का नगरी विविधधर्माणां सङ्गमस्थली अस्ति ?
या
वाराणसी कस्य सङ्गमस्थली अस्ति ?
उत्तर
वाराणसी नगरी विविधधर्माणां सङ्गमस्थली अस्ति।

प्रश्न 10
वाराणसी किमर्थं प्रसिद्धा ?
या
वाराणसी कथं प्रसिद्धा अस्ति ?
उत्तर
वाराणसी विविधानां शिल्पानां कलानां, संस्कृतभाषायाः संस्कृतेश्च कृते प्रसिद्धा अस्ति।

प्रश्न 11
कुत्र मरणं मङ्गलं भवति ?
उत्तर
वाराणस्यां मरणं मङ्गलं भवति।

प्रश्न 12
सम्पूर्णानन्द संस्कृत विश्वविद्यालयः कस्यां नगर्यां विद्यते ?
उत्तर
सम्पूर्णानन्द संस्कृत विश्वविद्यालयः वाराणस्यां नगर्या विद्यते।

प्रश्न 13
दाराशिकोहः किमर्थम् अत्रागतः ?
उत्तर
मुगलयुवराजः दाराशिकोहः भारतीय दर्शनशास्त्राणाम् अध्ययनाय अत्र आगच्छत् ।

प्रश्न 14
दाराशिकोहः वाराणसी आगत्य किमकरोत् ?
उत्तर
दाराशिकोह: वाराणसीं आगत्य भारतीय दर्शनशास्त्राणाम् अध्ययनम् अकरोत्।

प्रश्न 15
वाराणस्याः कानि वस्तूनि प्रसिद्धाः सन्ति ? 
उत्तर
वाराणस्याः कौशेयशाटिका: प्रस्तरमूर्तयः च प्रसिद्धाः सन्ति।

प्रश्न 16
वाराणसी नगरी कस्याः कूले स्थिता ? 
उत्तर
वाराणसी नगरी गङ्गायाः कूले स्थिता।

प्रश्न 17
वाराणसी नगरी केषां कृते लोके विश्रुता अस्ति ?
उत्तर
न केवलं दर्शने, साहित्ये, धमें अपितु कलाक्षेत्रेऽपि विविधानां कलानां शिल्पानां च कृते वाराणसी नगरी लोके विश्रुता।

प्रश्न 18
कस्याः शोभां विलोक्य पर्यटकाः बहु प्रशंसन्ति ?
उत्तर
गङ्गायाः घट्टना शोभां विलोक्य पर्यटका: बहु प्रशंसन्ति।

प्रश्न 19
वाराणस्यां गेहे-गेहे किं द्योतते ? 
उत्तर
वाराणस्यां गेहे-गेहे विद्यायाः दिव्यं ज्योति: द्योतते।

Scroll to Top